Dấu hiệu phân trắng ở tôm: Cần kiểm tra những gì?

Khi thấy những đoạn phân trắng nổi trên mặt ao hoặc tập trung ở khu vực cuối gió, nhiều người nuôi thường nghĩ ngay đến bệnh đường ruột, vi khuẩn Vibrio hoặc EHP. Tuy nhiên, chỉ dựa vào màu sắc của phân chưa đủ để xác định chính xác nguyên nhân.

Hội chứng phân trắng, hay White Feces Syndrome (WFS), là một vấn đề phức tạp có thể liên quan đến nhiều yếu tố như EHP, sự gia tăng của một số nhóm Vibrio, mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, tổn thương gan tụy và điều kiện môi trường ao nuôi.

Các nghiên cứu về hội chứng phân trắng trên tôm cũng cho thấy WFS có thể liên quan đến sự tương tác giữa hệ vi sinh đường ruột, Vibrio spp. và Enterocytozoon hepatopenaei (EHP). Vì vậy, khi phát hiện phân trắng, điều quan trọng là kiểm tra có hệ thống trước khi lựa chọn hướng xử lý.

Dấu hiệu phân trắng ở tôm thường biểu hiện như thế nào?

Dấu hiệu dễ quan sát nhất là những đoạn hoặc sợi phân có màu trắng đục, trắng ngà hoặc vàng trắng nổi trên mặt nước. Phân có thể xuất hiện rải rác trong giai đoạn đầu, sau đó tập trung nhiều tại góc ao hoặc khu vực cuối hướng gió.

Khi tình trạng tiến triển, đàn tôm có thể xuất hiện thêm một số biểu hiện:

• Sức ăn giảm hoặc thời gian ăn kéo dài hơn bình thường.

• Đường ruột không đầy, bị đứt đoạn hoặc chuyển màu trắng đục.

• Gan tụy nhạt màu, kém đầy hoặc có dấu hiệu teo.

• Tôm chậm lớn, kích cỡ trong đàn không đồng đều.

• Vỏ mềm, thân ốp hoặc phản xạ yếu.

• Một số trường hợp tôm hoạt động kém hoặc tấp mép.

Dấu hiệu phân trắng ở tôm: Cần kiểm tra những gì?

Khi phát hiện phân trắng, cần kiểm tra những gì?

1. Kiểm tra lượng phân trắng và thời điểm xuất hiện

Trước tiên cần xác định hiện tượng phân trắng mới xuất hiện hay đã kéo dài nhiều ngày. Không nên chỉ nhìn thấy một vài đoạn phân trắng rồi lập tức kết luận tôm đang mắc một bệnh cụ thể.

Nên ghi nhận các yếu tố sau:

• Phân xuất hiện ít hay nhiều.

• Xuất hiện vào buổi sáng, chiều hay liên tục trong ngày.

• Chỉ tập trung tại một vị trí hay đã xuất hiện nhiều khu vực trong ao.

• Phân màu trắng hoàn toàn hay trắng vàng.

• Phân còn nguyên sợi hay nhanh chóng bị rã trong nước.

Nếu lượng phân trắng tăng dần qua từng ngày đồng thời sức ăn và tình trạng đường ruột xấu đi, cần tiến hành kiểm tra sâu hơn.

2. Kiểm tra sức ăn của đàn tôm

Sức ăn là một trong những chỉ báo quan trọng giúp người nuôi phát hiện sớm những bất thường liên quan đến đường tiêu hóa, gan tụy hoặc môi trường.

Hãy so sánh tình trạng ăn trong vài ngày gần nhất:

• Tôm có ăn chậm hơn bình thường không?

• Sàng ăn còn nhiều thức ăn hơn trước không?

• Lượng thức ăn có phải giảm liên tục không?

• Thời gian hết thức ăn có kéo dài hơn không?

Nếu phân trắng đi kèm giảm ăn rõ rệt, cần kiểm tra đồng thời đường ruột, gan tụy và các chỉ tiêu môi trường.

3. Kiểm tra đường ruột tôm

Nên bắt mẫu tôm ở nhiều vị trí trong ao thay vì chỉ kiểm tra những con đang có mặt trên sàng ăn. Quan sát toàn bộ đường ruột từ phần đầu đến cuối cơ thể.

Đặc biệt cần lưu ý nếu trong cùng đàn xuất hiện nhiều con có ruột trắng kết hợp với phân trắng nổi trên ao.

Tuy nhiên, hiện tượng ruột trắng không phải là bằng chứng đủ để kết luận tôm nhiễm EHP.

4. Kiểm tra gan tụy

Gan tụy giữ vai trò quan trọng trong quá trình tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng. Khi tôm xuất hiện phân trắng, đây là một trong những cơ quan cần được kiểm tra kỹ.

Cần quan sát:

• Màu sắc gan tụy.

• Kích thước và độ đầy.

• Độ săn chắc.

• Sự đồng đều giữa các cá thể.

Một số biểu hiện cần lưu ý gồm gan tụy nhạt màu, mềm, teo nhỏ hoặc kém đầy so với những cá thể khỏe mạnh.

Dấu hiệu phân trắng ở tôm: Cần kiểm tra những gì?

5. Kiểm tra tốc độ tăng trưởng và mức độ phân đàn

Không nên chỉ tập trung vào hiện tượng phân trắng. Hãy đối chiếu trọng lượng và độ đồng đều của đàn tôm với những lần kiểm tra trước.

Cần lưu ý khi xuất hiện:

• Tôm chậm lớn kéo dài.

• Kích cỡ trong đàn phân tán mạnh.

• Cùng tuổi nhưng kích cỡ chênh lệch rõ.

• Lượng thức ăn sử dụng không tương xứng với tăng trưởng.

• Hiệu quả sử dụng thức ăn có xu hướng giảm.

Nếu phân trắng đi kèm chậm lớn, phân đàn và gan tụy bất thường, người nuôi nên tìm hiểu thêm về dấu hiệu EHP trên tôm thẻ chân trắng và cân nhắc xét nghiệm khi có dấu hiệu nghi ngờ.

6. Kiểm tra môi trường nước và đáy ao

Hội chứng phân trắng không chỉ liên quan đến vấn đề bên trong cơ thể tôm. Môi trường biến động, chất hữu cơ tích tụ hoặc đáy ao xấu có thể tạo áp lực lên hệ tiêu hóa, gan tụy và sức khỏe tổng thể của đàn tôm.

Nên kiểm tra đồng thời:

• DO: đặc biệt vào gần sáng và khu vực tầng đáy.

• pH: đo sáng – chiều và theo dõi biên độ dao động trong ngày.

• Nhiệt độ: chú ý các thời điểm nắng nóng hoặc sau mưa lớn.

• Độ mặn: kiểm tra khi có mưa kéo dài hoặc thay nước.

• NH3 và NO2: đặc biệt với ao có lượng chất hữu cơ cao, đáy dơ hoặc nhiều thức ăn dư.

• Màu nước và tảo: theo dõi tảo phát triển quá dày, biến động màu nước hoặc tảo tàn.

• Đáy ao: kiểm tra bùn, phân tôm, xác tảo và lượng chất hữu cơ tích tụ.

Nếu NO2 tăng cao hoặc tôm có biểu hiện bất thường liên quan đến môi trường, có thể tham khảo thêm bài NO2 – khí độc với tôm và cách xử lý NO2 .

Khi phân trắng xuất hiện sau những đợt thời tiết thay đổi, người nuôi cũng nên xem lại ảnh hưởng của mùa mưa đến ao nuôi tôm để đánh giá thêm biến động pH, oxy, tảo và môi trường đáy.

7. Kiểm tra EHP và Vibrio khi có dấu hiệu nghi ngờ

Nếu tình trạng phân trắng kéo dài hoặc đi kèm chậm lớn, phân đàn, gan tụy bất thường, ruột trắng, ruột rỗng hay sức ăn giảm thì nên xem xét lấy mẫu để kiểm tra chuyên sâu.

Kiểm tra EHP

Không nên kết luận EHP chỉ bằng quan sát bằng mắt thường. Việc xác định EHP cần dựa trên xét nghiệm tại phòng thử nghiệm có năng lực.

Tại Việt Nam, TCVN 8710-12:2019 về quy trình chẩn đoán bệnh vi bào tử do EHP ở tôm là tài liệu chuyên môn có thể tham khảo khi cần xác định EHP.

Kiểm tra Vibrio

Vibrio có thể tồn tại trong môi trường ao nuôi và hệ vi sinh của tôm. Do đó, chỉ phát hiện Vibrio không đồng nghĩa rằng đây chắc chắn là nguyên nhân gây phân trắng.

Cần đánh giá đồng thời mật độ vi khuẩn, biểu hiện của đàn tôm, tình trạng đường ruột, gan tụy và điều kiện môi trường.

Phân trắng có phải lúc nào cũng do EHP?

Không.

Đây là một trong những điểm người nuôi rất dễ nhầm lẫn. EHP có thể liên quan đến nhiều trường hợp phân trắng, đặc biệt khi tôm đồng thời chậm lớn, phân đàn và xuất hiện bất thường ở gan tụy.

Tuy nhiên, các nghiên cứu về WFS cho thấy hội chứng này có thể liên quan đến sự tương tác giữa EHP, một số nhóm vi khuẩn, sự mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột và điều kiện môi trường.

Nếu ao chưa xuất hiện triệu chứng rõ nhưng đang trong giai đoạn cần chủ động phòng ngừa, có thể xem thêm: Phòng phân trắng cho tôm hiệu quả với 4 yếu tố .

Bảng kiểm tra nhanh khi ao xuất hiện phân trắng

Những sai lầm thường gặp khi thấy phân trắng

Sai lầm phổ biến nhất là nhìn thấy phân trắng và lập tức quy về một tác nhân duy nhất.

Trong thực tế, một ao nuôi có thể đồng thời xuất hiện nhiều vấn đề: môi trường biến động làm tôm stress, đáy ao tích tụ hữu cơ, gan tụy suy yếu, hệ vi sinh đường ruột thay đổi và vi khuẩn cơ hội phát triển.

Nếu không kiểm tra đầy đủ mà áp dụng một công thức xử lý cố định, người nuôi có thể mất thời gian trong khi yếu tố chính vẫn chưa được kiểm soát.

Một sai lầm khác là chỉ bắt một vài con tôm trên sàng ăn để đánh giá toàn bộ ao. Nên lấy mẫu tại nhiều vị trí và đối chiếu với dữ liệu sức ăn, tăng trưởng cũng như môi trường trong những ngày gần nhất.

Nên ghi lại những dữ liệu nào?

Duy trì nhật ký ao giúp người nuôi phát hiện biến động sớm và đánh giá vấn đề chính xác hơn so với việc chỉ quan sát ao tại một thời điểm.

• Ngày nuôi.

• Lượng thức ăn mỗi ngày.

• Thời gian ăn.

• Trọng lượng trung bình.

• Mức độ phân đàn.

• Tình trạng đường ruột.

• Tình trạng gan tụy.

• Số lượng phân trắng quan sát được.

• DO và pH sáng – chiều.

• Nhiệt độ và độ mặn.

• NH3 và NO2.

• Những biến động như mưa lớn, thay nước hoặc tảo tàn.

Câu hỏi thường gặp về phân trắng ở tôm

Tôm bị phân trắng có phải chắc chắn nhiễm EHP không?

Không. EHP có thể liên quan đến một số trường hợp phân trắng, nhưng không phải mọi ao xuất hiện phân trắng đều có thể kết luận là do EHP. Cần kết hợp quan sát tăng trưởng, đường ruột, gan tụy và xét nghiệm khi cần.

Phân trắng nổi ở cuối gió có phải dấu hiệu bệnh không?

Đây là dấu hiệu cần được kiểm tra thêm. Người nuôi nên đánh giá đồng thời số lượng phân trắng, sức ăn, đường ruột, gan tụy, tăng trưởng và môi trường ao.

Có thể nhìn gan tụy để kết luận EHP không?

Không nên. Gan tụy teo hoặc nhạt màu chỉ là một dấu hiệu nghi ngờ. Muốn xác định EHP cần thực hiện xét nghiệm phù hợp.

Khi thấy phân trắng nên kiểm tra nước hay kiểm tra tôm trước?

Nên thực hiện song song. Kiểm tra tôm giúp đánh giá đường ruột, gan tụy và sức khỏe đàn tôm; kiểm tra nước và đáy ao giúp phát hiện những yếu tố môi trường đang tạo áp lực lên tôm.

Dấu hiệu phân trắng ở tôm: Cần kiểm tra những gì?