Chuẩn bị ao trước vụ nuôi: Những bước không nên bỏ qua

Một vụ nuôi tôm không thực sự bắt đầu từ ngày thả giống. Những gì diễn ra trước khi tôm được thả xuống ao có thể ảnh hưởng trực tiếp đến độ ổn định của môi trường, tỷ lệ sống đầu vụ và khả năng quản lý ao trong những tuần tiếp theo.

Sau mỗi vụ nuôi, đáy ao có thể còn lại bùn hữu cơ, thức ăn dư, xác tảo, phân tôm và nhiều vật chất tích tụ. Hệ thống cấp – thoát nước, quạt, siphon hoặc bạt ao cũng có thể xuống cấp. Nếu chỉ tháo nước rồi cấp nước mới mà bỏ qua các bước kiểm tra này, nhiều vấn đề của vụ cũ có thể tiếp tục ảnh hưởng sang vụ mới.

Vì vậy, chuẩn bị ao nuôi tôm nên được xem là một quy trình gồm nhiều bước liên tiếp: đánh giá vụ trước, làm sạch đáy, kiểm tra công trình, xử lý đất, chuẩn bị nguồn nước, ổn định hệ nước và kiểm tra lần cuối trước khi thả giống.

Vì sao cần chuẩn bị ao kỹ trước vụ nuôi?

Trong suốt một vụ nuôi, lượng chất hữu cơ trong ao liên tục tăng lên từ thức ăn, phân tôm, xác tảo, vỏ lột và các vật chất lơ lửng. Một phần được xử lý thông qua siphon, thay nước hoặc hệ vi sinh, nhưng vẫn có thể tồn tại trong nền đáy.

Khi bước sang vụ mới, nếu lớp hữu cơ này không được loại bỏ hoặc xử lý phù hợp, quá trình phân hủy có thể làm tăng nhu cầu oxy ở đáy, tạo điều kiện hình thành các vùng yếm khí và khiến môi trường khó kiểm soát hơn khi mật độ tôm tăng.

Chuẩn bị ao đúng cách không có nghĩa là sử dụng thật nhiều hóa chất. Mục tiêu quan trọng hơn là tạo ra một hệ thống sạch – ổn định – dễ kiểm soát trước khi đưa tôm giống vào ao.

1. Xem lại tình trạng của vụ nuôi trước

Trước khi cải tạo ao, nên xem lại những vấn đề đã xảy ra trong vụ vừa kết thúc. Đây là bước thường bị bỏ qua nhưng rất hữu ích để xác định khu vực cần xử lý kỹ hơn.

Nên ghi nhận lại:

• Vụ trước có xảy ra dịch bệnh hay không.

• Khu vực nào thường tích tụ bùn hoặc có mùi đáy.

• Ao có thường xuyên xuất hiện NH3, NO2 hoặc H2S không.

• Có khu vực nước ít lưu thông hoặc tạo góc chết hay không.

• Hệ thống siphon có gom chất thải hiệu quả không.

• Bờ, cống, bạt hoặc đường ống có xảy ra rò rỉ không.

Nếu vụ trước từng xảy ra vấn đề dịch bệnh, quy trình vệ sinh, cách ly và xử lý cần được thực hiện nghiêm ngặt hơn so với một ao kết thúc vụ trong điều kiện bình thường.

2. Làm sạch bùn đáy và chất hữu cơ tồn dư

Sau khi tháo nước, cần kiểm tra toàn bộ nền đáy. Những vùng bùn đen, bùn mềm, có mùi bất thường hoặc tích tụ nhiều chất hữu cơ cần được ưu tiên xử lý.

Với ao đất, tùy tình trạng nền đáy có thể tiến hành vét hoặc đưa lượng bùn hữu cơ dư thừa ra khỏi ao. Không nên chỉ đảo lớp bùn từ vị trí này sang vị trí khác vì chất hữu cơ vẫn còn nằm trong hệ thống.

Với ao lót bạt, cần làm sạch chất thải tại hố gom, đường siphon, các nếp gấp của bạt và khu vực sát chân bờ – nơi chất hữu cơ thường dễ tích tụ.

Chuẩn bị ao trước vụ nuôi: Những bước không nên bỏ qua

3. Phơi đáy ao đúng cách, không áp dụng máy móc

Phơi đáy giúp oxy hóa một phần chất hữu cơ, hỗ trợ quá trình khoáng hóa và tạo điều kiện kiểm tra rõ hơn những khu vực đáy bị hư hỏng.

Tuy nhiên, không phải ao nào cũng nên phơi đến mức đáy nứt mạnh. Đặc biệt với những vùng có đất phèn tiềm tàng hoặc đất chứa pyrite, việc để nền đất tiếp xúc với không khí quá mức có thể thúc đẩy quá trình oxy hóa các hợp chất chứa lưu huỳnh. Khi cấp nước trở lại, môi trường có nguy cơ bị axit hóa.

Vì vậy, thời gian và mức độ phơi đáy cần dựa vào loại đất, lịch sử ao, khả năng thoát nước và tình trạng thực tế của nền đáy thay vì áp dụng một công thức cố định.

Có thể tham khảo thêm hướng dẫn kỹ thuật về chuẩn bị đáy ao nuôi tôm của FAO .

4. Kiểm tra đất đáy và xử lý phèn nếu cần

Một trong những sai lầm phổ biến là bón vôi theo thói quen mà không xem xét tình trạng đất đáy. Nhu cầu sử dụng vôi phụ thuộc vào pH đất, đặc điểm nền ao và loại vật liệu sử dụng.

Đối với ao đất, nên kiểm tra pH nền đáy tại nhiều vị trí, đặc biệt là những khu vực thường xuyên có màu vàng cam, nước rỉ phèn hoặc từng có pH thấp trong các vụ trước.

Nếu ao nằm trong vùng đất phèn, có thể tham khảo thêm biện pháp xử lý phèn hiệu quả trong ao nuôi tôm để nhận biết và kiểm soát phèn phù hợp hơn.

Không nên tăng lượng vôi một cách tùy ý với suy nghĩ dùng càng nhiều càng tốt. Mục tiêu là điều chỉnh nền đáy phù hợp và ổn định, tránh tạo biến động quá lớn trước khi cấp nước.

5. Kiểm tra lại bờ ao, cống, bạt và hệ thống vận hành

Trong lúc ao đang cạn là thời điểm thuận lợi nhất để kiểm tra toàn bộ công trình. Những lỗi nhỏ nếu không phát hiện trước khi cấp nước sẽ khó sửa chữa hơn khi ao đã đầy.

Nên kiểm tra:

• Bờ ao có bị xói, nứt hoặc rò rỉ hay không.

• Cống cấp và cống thoát có đóng kín tốt không.

• Bạt có bị rách, bung mối nối hoặc đọng chất thải tại các nếp gấp không.

• Ống siphon và hố gom có thông thoáng không.

• Quạt nước, máy thổi khí và đường oxy đáy có hoạt động bình thường không.

• Lưới chắn cua, còng và sinh vật trung gian còn kín không.

• Nguồn điện, tủ điện và thiết bị dự phòng có sẵn sàng không.

Đây cũng là lúc nên xem lại hướng dòng chảy trong ao. Nếu vụ trước thường xuyên xuất hiện một góc chết hoặc bùn tập trung sai vị trí, cần điều chỉnh lại quạt, đường khí hoặc hố gom trước khi bắt đầu vụ mới.

6. Chuẩn bị nguồn nước và ao lắng

Chất lượng nước đầu vào quyết định rất lớn đến việc ao nuôi có ổn định hay không. Với hệ thống nuôi thâm canh, nên có ao chứa hoặc ao lắng để chủ động tiếp nhận, lọc và xử lý nước trước khi chuyển sang ao nuôi.

Nước cấp nên đi qua hệ thống lọc phù hợp nhằm hạn chế rác, cá tạp, giáp xác và các sinh vật không mong muốn đi vào hệ thống.

Theo tài liệu kỹ thuật của Khoa Thủy sản – Học viện Nông nghiệp Việt Nam, đối với nuôi thâm canh, ao lắng thường được bố trí để nước có thời gian lắng và được xử lý trước khi bơm sang ao nuôi.

Xem thêm hướng dẫn chuẩn bị nguồn nước trước khi thả tôm .

Nếu lấy nước vào thời điểm mưa lớn hoặc sau những đợt thời tiết biến động, cần đặc biệt chú ý pH, độ mặn, độ đục và nguy cơ nước mặt mang theo phèn hoặc chất hữu cơ từ khu vực xung quanh.

Có thể tham khảo thêm bài ảnh hưởng của mùa mưa đến ao nuôi tôm .

Chuẩn bị ao trước vụ nuôi: Những bước không nên bỏ qua

7. Xử lý nước và tạo hệ nước ổn định trước khi thả

Sau khi nước được cấp vào hệ thống, cần có đủ thời gian để thực hiện các bước xử lý cần thiết theo điều kiện nguồn nước và mô hình nuôi.

Nếu sử dụng chất sát khuẩn hoặc các biện pháp xử lý nước đầu vụ, cần tuân thủ đúng hướng dẫn kỹ thuật và bảo đảm nước đã an toàn trước khi bổ sung vi sinh hoặc đưa tôm giống xuống ao.

Không nên thực hiện sát khuẩn rồi ngay lập tức bổ sung vi sinh, vì dư lượng chất sát khuẩn có thể làm giảm hiệu quả của hệ vi sinh có lợi.

Sau giai đoạn xử lý, người nuôi có thể tiến hành ổn định hệ nước, hệ vi sinh hoặc gây màu tùy theo mô hình nuôi. Ao đất, ao bạt, hệ ít thay nước và hệ biofloc không nhất thiết áp dụng cùng một phương pháp gây màu.

8. Kiểm tra môi trường và chạy thử toàn bộ hệ thống trước khi thả giống

Trước ngày thả, không nên chỉ nhìn màu nước rồi quyết định ao đã sẵn sàng. Cần kiểm tra các chỉ tiêu môi trường và chạy thử hệ thống trong điều kiện tương tự khi nuôi thực tế.

Nên kiểm tra tối thiểu:

• pH và mức dao động pH trong ngày.

• Độ kiềm.

• Độ mặn.

• Nhiệt độ nước.

• Oxy hòa tan, đặc biệt ở khu vực đáy.

• NH3/NH4+ và NO2.

• Độ trong hoặc trạng thái màu nước.

• Dư lượng chất xử lý nếu trước đó có sử dụng.

Nếu phát hiện NO2 bất thường, không nên vội thả giống chỉ vì đã đến lịch. Có thể tham khảo thêm nguyên nhân và cách kiểm soát NO2 trong ao nuôi tôm .

Quạt nước, oxy đáy, máy bơm và hệ thống siphon cũng nên được chạy thử. Đồng thời cần kiểm tra nguồn điện dự phòng nếu mô hình phụ thuộc nhiều vào sục khí hoặc quạt nước.

Checklist trước khi đưa tôm giống xuống ao

Những sai lầm thường gặp khi chuẩn bị ao đầu vụ

Chỉ thay nước nhưng không xử lý đáy: nước mới không thể giải quyết lớp chất hữu cơ vẫn còn tồn tại phía dưới.

Bón vôi theo một liều cố định cho mọi ao: loại đất, pH nền và lịch sử ao khác nhau nên nhu cầu xử lý cũng khác nhau.

Phơi đáy càng lâu càng tốt: điều này không phù hợp với mọi loại đất, đặc biệt cần thận trọng ở vùng đất phèn.

Khử trùng và cấy vi sinh quá gần nhau: có thể làm giảm hiệu quả của vi sinh bổ sung.

Chỉ nhìn màu nước: nước nhìn đẹp chưa chắc các chỉ tiêu pH, kiềm, oxy hoặc khí độc đã phù hợp.

Đến ngày là thả: nếu môi trường chưa ổn định, nên ưu tiên điều kiện thực tế của ao hơn là cố giữ một lịch thả đã định trước.

Câu hỏi thường gặp

Ao nuôi tôm có nhất thiết phải phơi đáy đến nứt chân chim không?

Không phải mọi ao đều nên áp dụng như nhau. Với nền đất phèn hoặc đất có nguy cơ chứa pyrite, phơi quá mức có thể làm tăng quá trình oxy hóa và gây vấn đề về độ axit khi cấp nước trở lại. Cần căn cứ vào đặc điểm đất của từng ao.

Có thể cấp nước trực tiếp từ kênh vào ao nuôi không?

Với nuôi thâm canh, việc có ao chứa hoặc ao lắng giúp người nuôi chủ động lọc, xử lý và kiểm tra nguồn nước trước khi đưa vào ao nuôi, đồng thời giảm rủi ro sinh vật không mong muốn đi vào hệ thống.

Nước có màu đẹp là có thể thả tôm chưa?

Chưa chắc. Trước khi thả cần kiểm tra thêm pH, kiềm, độ mặn, nhiệt độ, oxy hòa tan, NH3/NH4+, NO2 và tình trạng hệ thống vận hành.

Khi nào nên chuẩn bị ao lắng?

Ao lắng hoặc ao chứa nên được chuẩn bị trước ao nuôi để có đủ thời gian tiếp nhận, lọc và ổn định nguồn nước trước khi nước được chuyển sang ao nuôi chính.